Aşkın tarihi dersimden notlar: Bölüm 5: Rönesans, Shakespeare ve John Donne

Bir zamanlar bir üniversitede, tam bir yıl boyunca aşk üzerine ders vermiştim. Aşkın tanımını incelemiş, üzerine eleştirel düşünme (critical thinking) pratikleri yapmıştık. Aşkın anlamının zaman ve coğrafya içinde nasıl değiştiğini; konuya politik, felsefi ve tarihsel pencerelerden nasıl bakılması gerektiğini tartışmıştık. Dersten notlarımı buraya özet olarak düşmeye başladım. Bir önceki yazımda şövalyelerin ulaşılmaz leydilere duyduğu platonik ve kutsal aşktan (Courtly Love) bahsetmiştim. Şimdi ise o şatolardan çıkıp Rönesans’a, Shakespeare ve John Donne sahnesine adım atıyoruz.

Orta Çağ’ın kapanıp Rönesans hümanizminin doğmasıyla birlikte, evrenin merkezine Tanrı’nın yerine insan yerleşti. Bu büyük kırılma, aşk algısını da kökünden değiştirdi. Artık aşk, ruhu arındıran ve ulaşılmaz olana duyulan soyut bir tapınma biçimi değildi. Bedenin, arzunun ve tutkunun günah sayıldığı katı dönem geride kalmış; cinsellik ve fiziksel çekim insan doğasının doğal bir parçası olarak kabul edilmişti. Üstelik Courtly Love geleneğinde evlilik dışı ve gizli yaşanan aşk, Rönesans ile birlikte bireysel seçimin ve evliliğin temelini oluşturmaya başladı.

Bu yeni dönemin en büyük figürü ise şüphesiz William Shakespeare oldu. Shakespeare, kendinden önceki abartılı romantik şiir geleneğini yıkarak aşkı gerçekçi bir zemine oturttu. Ünlü 130. sonesinde kusursuz tanrıçalar yerine kusurlu ve gerçek kadınları yüceltti:

Sevgilimin gözleri hiç benzemez güneşe;
Mercan çok daha kızıldır onun dudaklarından;
Karsa beyaz olan, onun göğsü esmercedir;
Saçları tel tel ise, kara tellerdir başından.
Alaca güller gördüm, alı beyazı iç içe,
Ama böyle güller görmedim yanaklarında;
Kimi kokularda daha çok tat vardır bence,
Sevgilimin nefesinden çıkan kokudan.
Konuşmasını dinlemeyi severim, oysa bilirim
Müziğin çok daha hoş bir sesi olduğunu;
Bir tanrıça nasıl yürür hiç görmedim,
Sevgilim yürürken yere basar doğrusu.
Yine de yemin ederim, sevdiğim eşsizdir bence,
Sahte benzetmelerle yüceltilen her kadın kadar.

Shakespeare burada sevgilisini yermez; aksine onu sahte benzetmelere ihtiyaç duymayacak kadar gerçek olduğu için sevdiğini haykırır. 

Onun sahnesinde aşk tek boyutlu değildir. Romeo ve Juliet’te toplumsal kurallara baş kaldıran yıkıcı bir tutkuya dönüşürken, Bir Yaz Gecesi Rüyası’nda insanın aklını başından alan kaotik ve komik bir yanılsama olarak karşımıza çıkar. Othello’da ise kıskançlık ve zaaflarla beslenen karanlık bir psikolojik derinliğe ulaşır. Onun karakterleri artık birbirine uzaktan iç geçiren pasif figürler değil, eşit zeka düzeyinde atışan, hata yapan, arzulayan ve dönüşen gerçek insanlardır.

Shakespeare’in hemen ardından, Geç Rönesans ve 17. yüzyıl başında sahneye çıkan Metafizik Şair John Donne ise (ki benim en sevdiğim şaiirdir) bu dünyevi aşkı felsefi ve erotik bir zirveye taşıdı. Orta Çağ bedeni reddetmiş, Rönesans ise onu kabul etmişti; Donne ise bir adım daha ileri giderek bedensel birleşmeyi ruhsal bir kutsallıkla eşitledi. Ona göre iki aşığın sevişmesi, iki ruhun tek bir varlığa dönüşmesinin en somut yoluydu. Üstelik Donne, aşkı anlatmak için gül ya da yıldız gibi klişeleri tamamen terk edip pergel, harita, pire ve güneş tutulması gibi bilimsel ve sıra dışı metaforlar kullanarak aşka entelektüel bir zeka kattı.

Özetle Rönesans, Shakespeare ve John Donne; aşkı gökyüzündeki ulaşılmaz tahtından indirip yeryüzüne, hem insan bedeninin hem de insan kalbinin tam ortasına gerçekçi olarak yerleştirdi.